Mahmut Celalettin Bayar, 16 Mayıs 1883'te Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu. İlmiye sınıfına mensup bir aileden geliyordu. İlk ve ortaöğrenimini Bursa'da tamamladı. Genç yaşta memuriyet hayatına atıldı; Ziraat Bankası'nda veznedarlık yaptı, ardından Deutsche Orientbank'ta çalıştı. Fransızca öğrenimi gördü ve ekonomik konulara erken yaşta ilgi duydu. 1903 yılında Reşide Hanım ile evlendi; bu evlilikten üç çocuğu oldu.
Siyasi yaşamına 1907'de İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katılarak başladı. II. Meşrutiyet sonrasında cemiyetin Bursa ve İzmir teşkilatlarında görev aldı. İzmir'de parti örgütlenmesini yürüttü, kooperatifçilik ve millî ekonomi düşüncesinin yaygınlaşması için çalıştı. I. Dünya Savaşı sonrasında hakkında açılan davadan aklandı.
Mondros Mütarekesi döneminde İzmir Müdafaa-i Hukuk hareketine katıldı. İzmir'in işgali üzerine Anadolu'da direniş örgütlenmesinde aktif rol aldı. “Galip Hoca” takma adıyla halkı işgale karşı teşkilatlandırdı. 1920'de Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na seçildi; İstanbul'un işgali üzerine Ankara'ya geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne katıldı. İktisat Vekilliği yaptı, Lozan görüşmelerine danışman olarak katıldı. Kurtuluş Savaşı'ndaki hizmetleri nedeniyle İstiklâl Madalyası ile ödüllendirildi.
Cumhuriyet'in ilanından sonra bir süre bakanlık yaptı. 1924'te Türkiye İş Bankası'nı kurarak 1932'ye kadar genel müdürlüğünü yürüttü. Bu dönemde millî ekonomi politikalarının şekillenmesinde etkili oldu. 1932–1937 yılları arasında İktisat Vekili olarak görev yaptı; devletçilik politikalarının uygulanmasında rol aldı. 1 Kasım 1937'de başbakanlığa getirildi. Atatürk'ün vefatından sonra kısa süre daha bu görevde kaldı ve 1939'da istifa etti.
1946 yılında Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte Demokrat Parti'yi kurdu ve genel başkan seçildi. 1950 seçimlerinde Demokrat Parti'nin büyük çoğunlukla iktidara gelmesinin ardından 22 Mayıs 1950'de Türkiye'nin üçüncü cumhurbaşkanı oldu. Böylece Türkiye Cumhuriyeti'nin asker kökenli olmayan ilk cumhurbaşkanı unvanını aldı.
1950–1960 yılları arasındaki cumhurbaşkanlığı döneminde Türkiye, NATO'ya katıldı ve Batı Bloku'yla ilişkilerini güçlendirdi. Liberal ekonomik politikalar benimsendi; özel girişim desteklendi. Ancak 1950'lerin sonlarına doğru artan ekonomik sıkıntılar ve siyasal gerilimler sonucunda 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi gerçekleşti. Bayar görevden alındı ve Yassıada'da yargılandı. İdama mahkûm edildi; yaşı nedeniyle cezası müebbet hapse çevrildi. Bir süre Kayseri Cezaevi'nde kaldıktan sonra sağlık gerekçesiyle serbest bırakıldı ve 1966 yılında affedildi.
Sonraki yıllarda eski Demokrat Partililerin siyasi haklarının iadesi için çalıştı. 1970'li yıllarda merkez sağ siyasetin sembol isimlerinden biri olarak görüldü. 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında yapılan 1982 Anayasası'nı destekledi.
22 Ağustos 1986'da İstanbul'da 103 yaşında vefat etti. Cenazesi doğum yeri olan Umurbey'de toprağa verildi. Uzun siyasi yaşamı boyunca Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, tek parti döneminden çok partili hayata ve askerî müdahalelere uzanan Türkiye siyasal tarihinin hemen her evresine tanıklık etmiş bir devlet adamı olarak anılmaktadır.
