Cumhuriyetin ilanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 29 Ekim 1923 tarihli oturumunda kabul edilen anayasa değişikliği ile Türk devletinin yönetim şeklinin cumhuriyet olarak belirlenmesidir. Teklif, Ankara Milletvekili Mustafa Kemal tarafından hazırlanmış ve mecliste kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Bu gelişme, yalnızca bir yönetim biçimi değişikliği değil; egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunun anayasal güvence altına alınması anlamına gelmiştir.

29 Teşrinievvel 1339 tarih ve 364 sayılı kanun ile 1921 Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu'nun bazı maddeleri değiştirilmiştir. Birinci madde şu şekilde düzenlenmiştir: “Hâkimiyet, bilâkaydü şart Milletindir. İdare usûlü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir. Türkiye Devletinin şekl-i Hükûmeti, Cumhuriyettir.” Yapılan değişikliklerle cumhurbaşkanlığı makamı oluşturulmuş, cumhurbaşkanının TBMM tarafından kendi üyeleri arasından seçilmesi kabul edilmiş ve hükümetin kuruluş usulü yeniden düzenlenmiştir. Böylece meclis hükümeti sisteminden parlamenter sisteme geçilmiştir.

Cumhuriyetin ilanının arka planı Osmanlı Devleti'nin son dönemine uzanmaktadır. Osmanlı Devleti 1876 yılına kadar mutlak monarşi ile yönetilmiş, 1876–1878 ve 1908–1918 yılları arasında ise meşrutiyet rejimi uygulanmıştır. I. Dünya Savaşı'nın ardından başlatılan Millî Mücadele sürecinde, yönetimde millet iradesinin esas alınacağı açıkça ortaya konmuştur. 23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi açılmış, 20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu ile egemenliğin millete ait olduğu ilan edilmiştir. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla monarşik yapı tamamen sona ermiştir.

1923 yılı sonbaharında hükümet sistemi içinde yaşanan bunalımlar, yeni bir düzenlemeyi zorunlu hâle getirmiştir. Meclis hükümeti sisteminde bakanların tek tek meclis tarafından seçilmesi yönetimde uyumsuzluklara yol açmaktaydı. 27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası üzerine yeni bir hükümet kurulamamış ve siyasi bir kriz doğmuştur. 28 Ekim akşamı Çankaya'da yapılan toplantıda yönetim biçiminin cumhuriyet olarak ilan edilmesi kararlaştırılmıştır.

29 Ekim 1923 sabahı Halk Fırkası Grubu'nda görüşülen anayasa değişikliği teklifi kabul edilmiş, ardından meclis genel kurulunda yapılan oylama ile kanunlaşmıştır. Oylamanın ardından yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde Ankara Milletvekili Gazi Mustafa Kemal oybirliği ile Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçilmiştir.

Cumhuriyetin ilanı, Atatürk Devrimleri'nin temelini oluşturan siyasal bir inkılap niteliğindedir. Bu adım, hukuk, eğitim, toplumsal yaşam ve devlet yönetimi alanlarında gerçekleştirilecek reformların önünü açmış; modern, laik ve ulusal bir devlet yapısının kurulmasını sağlamıştır.